CT-scan van de kop van een nieuwe haaiensoort: de kaken zijn zichtbaar; de twee bolletjes zijn de ogen. De ogen lijken te zweven, omdat de haaienschedel van kraakbeen is. Kraakbeen is zo zacht dat de rontgenstralen het niet zichtbaar maken. (foto Paul de Bruin LUMC)

Martien van Oijen doet zijn sporttas open en pakt er een haai uit. Een kleine meter lang, vers uit de diepvries, verpakt in een plastic zak. Voorzichtig legt hij de vis op het bed van de CT-scanner in het Leids Universitair Medisch Centrum (LUMC). Als iedereen de ruimte uit is, schuift de haai langzaam de ronde buis van de scanner in. Op de computer in de kamer ernaast verschijnt een röntgenbeeld. Gebiologeerd kijken de onderzoekers van Naturalis en het LUMC naar het scherm. Steeds wordt een nieuw ‘plakje’ van de haai zichtbaar. Uiteindelijk levert dit een 3D-beeld van het binnenste van het beest op.

Nieuwe soort

Paul de Bruin, Martien van Oijen en Pepijn Kamminga bekijken de haai in de CT-scanner in het LUMC.

Is dit een dagelijkse bezigheid van visonderzoeker Martien en de onderzoekers van het LUMC? Nee, dat niet. Maar dit is een bijzondere haai. Martien vermoedt dat het een nieuwe soort is. Hij is door een grote vistrawler uit Katwijk opgevist ergens tussen Australië en Zuid-Afrika. Een meevarende zogeheten ‘fishery observer’ vond het beest bijzonder genoeg om hem aan Naturalis over te dragen voor onderzoek. Aan de buitenkant kun je veel zien, maar de binnenkant levert nog meer waardevolle informatie op.
“Kijk, dat moet prooi zijn”, wijst Martien. Een paar witte vlekjes verschijnen en verdwijnen weer op het computerscherm. Dat zijn stukjes bot en ze bevinden zich in de maag van de haai. Als je weet wat hij eet, weet je meer over de leefomgeving, de diepte waarop het beest jaagt, en daarmee meer over de soort.

3D
De röntgenbuis van de CT-scanner van het LUMC draait 3 keer per seconde rond en maakt bij elke rotatie 900 röntgenfoto’s, vertelt Paul de Bruin, klinisch fysicus bij het LUMC. Tijdens het draaien schuift de tafel door de buis heen met een snelheid van 10 centimeter per seconde, dus een haai van zo’n 80 centimeter is in 8 seconden gescand. Om al die beelden samen te stellen tot een driedimensionaal beeld van het binnenste van de haai, dat duurt iets langer. Het eindresultaat is een

Beeld uit de 3D-scanner, de haaienkop van voren (foto Paul de Bruin LUMC)

3D-scan van de haai die bestaat uit 1600 plakjes van elk een halve millimeter dik. Ook de onderzoekers van het LUMC vinden het bijzonder om een haai in hun scanner te hebben.

Evolutie van de haaienschedel
Wat nu nog een zeldzame gebeurtenis is, zou in de toekomst vaker kunnen voorkomen. Pepijn Kamminga is promovendus bij research fellow Martin Brazeau van NCB Naturalis. Hij kijkt met speciale belangstelling naar de schedel van de haai. “Bij alle haaien zitten de kop en de kaken los van elkaar, ze zitten alleen met pezen vast. Dat is anders dan bij andere beenvissen en bijvoorbeeld zoogdieren. Er zijn verschillende theorieën over de evolutie van haaien. Wij willen graag weten hoe dat precies in elkaar zit.” Voor zijn promotieonderzoek, dat vier jaar gaat duren, ziet hij prachtige kansen bij Naturalis. Er zijn nog maar weinig CT-scans van haaien gemaakt. En Naturalis heeft heel veel haaien in haar collectie: we bewaren minstens 500 haaien op alcohol. “Als we in samenwerking met het LUMC al deze haaien kunnen scannen, levert dat zonder twijfel heel interessante gegevens op over de evolutie van haaien.” Maar dat duurt dus nog een aantal jaren. Dat geeft Martien genoeg tijd om een betere vervoermethode voor al die haaien te vinden dan zijn sporttas.

Walvismelders met hun Duboispenning, v.l.n.r. Kees Kooimans, Jaap van der Hiele en Arnold Gronert

Op 19 april kregen vrijwilligers Arnold Gronert, Jaap van der Hiele en Kees Kooimans van het Walvisstrandingennetwerk de Duboispenning uitgereikt uit handen van Folchert van Dijken, senior beleidsmedewerker Natuur bij het Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie (EL&I). Het was een mooie bijeenkomst met blij verraste mannen. Arnold Gronert deed namens hen een dankwoord aan alle mensen die hun vrijwilligerswerk steunen. “Zoals mijn vrouw, die steeds maar weer het gas onder het eten moet uitzetten als ik weer naar een stranding ga.” De Duboispenning is een onderscheiding van NCB Naturalis voor mensen die zich al jaren belangeloos inzetten voor de wetenschap en zo een substantiële bijdrage leveren aan onze kennis van de biodiversiteit in heden en verleden. In de persoon van deze drie onvermoeibare mannen eren wij graag alle mensen die op de kust gestrande walvisachtigen melden bij de landelijke database www.walvisstrandingen.nl.

Andere partners en instellingen van het netwerk hebben deze heuglijke gebeurtenis ook op hun website geplaatst:

Zeezoogdierennieuws

Ecomare

Zeehondencreche Pieterburen

Record aantal bruinvissen in 2011
2011 was een uitzonderlijk walvissenjaar. Al deze mensen die in hun vrije tijd bij weer en wind gestrande walvissen melden, hadden het ongekend druk vorig jaar, toen er behalve zeven verschillende soorten walvisachtigen ook een recordaantal van 849 bruinvissen strandde. Dat is erg veel in vergelijking met de afgelopen jaren, met als piek 545 gestrande bruinvissen in 2006. Strandingen zijn een essentiële bron van informatie over de bruinvis in de Noordzee, een toppredator die indicatief is voor de gezondheidstoestand van de zee en die daarom internationale bescherming geniet. Bij het bruinvisonderzoek in Nederland zijn diverse instituten betrokken.

Walvisnetwerk
We danken alle meldingen van strandingen aan het netwerk van mensen die beroepsmatig of in hun vrije tijd de kustlijn in de gaten houden en die waarnemingen van dode walvisachtigen melden bij NCB Naturalis. Dankzij hun jarenlange inspanningen beschikt Nederland over een strandingendatabase (www.walvisstrandingen.nl) die zijn gelijke in de wereld niet kent en die wetenschappelijk van grote waarde is.

Duboispenning

Duboispenning

NCB Naturalis reikt de Duboispenning uit aan personen die zich belangeloos inzetten voor de wetenschap. De Duboispenning is vernoemd naar Eugène Dubois. Deze Nederlandse arts is de ontdekker van Pithecanthropus erectus, de rechtopgaande aapmens. Tegenwoordig wordt deze mensachtige gezien als de directe voorloper van de moderne mens. De originele fossielen van Pithecanthropus liggen achter kogelvrij glas in museum Naturalis.

Bram Langeveld met twee fossielen uit eigen collectie, een onderkaakfragment van een wolharige neushoorn en een zeeegel uit het Krijt van Limburg uit mijn collectie

Met een grote glimlach stapt Bram de practicumzaal binnen, op zijn rug een zwaar ogende rugzak die hij voorzichtig op de tafel voor mij zet. Vandaag hebben we het over crustacea, kreeftachtigen, en Bram heeft, net als voor bijna ieder voorgaand practicum, fossielen van thuis meegenomen.

Op achtjarige leeftijd is de gekte ongeveer ontstaan na een themadag bij Naturalis. Terugkijkend moet hij er om lachen: “Ik mocht een dagje ‘fossieloloog’ zijn. Eigenlijk ben ik hier nooit meer mee gestopt.” Het spelenderwijs zoeken is die dag overgegaan in het verzamelen en bewaren van een wetenschappelijke collectie. “Als je begint is alles bijzonder,” legt hij uit, “zo heb ik toen ik een jaar of negen was een stukje krabbenpoot zelf uit een stuk steen mogen hakken! Prachtig toch?” Zijn moeder vond dit gelukkig ook prachtig en hielp Bram al snel met het verzamelen en leerde hem ‘wetenschappelijk’ ordenen.

Na een volgende themadag met zogenoemde ‘bottendokters’ zag Dick Mol de nieuwsgierigheid en het enthousiasme in de jonge Bram en nodigde hem uit om zijn privécollectie te bekijken. “Ik kwam een walhalla binnen,” vertelt Bram met een weer opkomende glinstering in zijn ogen bij de gedachte alleen al. “Maar,” komt er iets serieuzer achteraan, “ideaal zou natuurlijk zo’n toren als hier bij Naturalis zijn, met het juiste klimaat en alles keurig in kasten.” Zijn moeder vond het ook prachtig maar zei wel even voor de zekerheid: “Bram, zo kan het bij ons in huis niet hoor!”

Daar hoeft zijn moeder niet bang voor te zijn, Bram verzamelt graag klein spul, laat alles keurig drogen op zijn kamer en bewaart het in de inmiddels negen ladekasten en enkele dozen gelabeld op vindplaats en geologische aardlaag. “Het gaat mij niet om de grootte of de kostbaarheid, ik wil het vooral zelf vinden.” Hij legt me uit dat: “grote dingen misschien wel spectaculair zijn, maar het mooie zit hem juist in al die kleine stukjes die op de stranden liggen. Weinig mensen nemen de moeite daar goed naar te kijken terwijl je zo unieke dingen vindt!” Daar is wel veel zoeken en conserveren voor nodig, het hele bewaarproces ligt dan ook in verschillende stadia verspreid over zijn kamer. “Alles bij elkaar duurt het een maand of vier voordat alles in goede toestand, met nummersysteem, in het laatje verdwijnt,” vertelt hij met gepaste trots.

“Soms trek ik gewoon voor de lol een laatje open en ga ik alles eens goed bekijken. Zo kwam ik erachter dat enkele van mijn verzamelde schelpen een afwijking hebben. Terwijl hij zijn glimlach nauwelijks in kan houden vraagt hij: “weet je wat ik toen heb gedaan? Contact opgenomen met een expert. En, je raadt het al, die had ook nog nooit zoiets gezien!” Dan blijft er niets anders over dan er een mooi verhaal van maken, opschrijven en publiceren. “Weet je wat het is,” zegt hij dan nog even snel voordat hij afscheidt van me neemt, “een fossiel is zo mooi omdat je de eerste bent na zoveel tijd die het vasthoudt en ziet, echt ziet. Zo’n fossiel vertelt een verhaal, en dat verhaal wil ik maar al te graag horen!”

Lees verder op: http://mastersinleiden.wordpress.com/2012/04/15/de-schaamte-ver-voorbij/

Naturalis Late Night Show April

De voorlopig laatste Naturalis Late Night Show vindt plaats op 17 april en heeft als thema: Super Freaky! Het belooft weer een bijzondere avond te worden.

Mother Nature is a Super Freak! Deze avond gaat over allerlei bizarre verschijnselen in de natuur, vreemd diergedrag, science tattoos en enge dingen op sterk water.
Gastheer Maarten Keulemans gaat ook deze avond met een bijzonder gezelschap in gesprek. Zo vertelt Kees Moeliker, conservator natuurhistorisch museum Rotterdam, over vreemd diergedrag. Leest Paulien Cornelisse voor uit haar eigen werk. Hebben we een interview met Dries van Dam van het anatomisch museum van het LUMC over vreemde stukken in hun collectie.
Vertelt Ellen de Visser over haar boek Genderkinderen. Laat Martien van Oijen spectaculaire beelden zien van een haai die licht produceert. En heeft Jan Paul Schutten het laatste woord.
En er is meer.

Kijk hier voor het hele programma en meld je aan!

Check hier een kort filmpje van de Naturalis Late Night Show over “Dingen doen met dode dieren”.

De Naturalis Late Night Show is een avond uit met inhoud: spannende kunst, prikkelende wetenschap, frisse fotostripfilmpjes van Ype en heel veel inspirerende ideeën. Na vier succesvolle afleveringen over overleven, dingen doen met dode dieren, BioArt en de ontdekking van het leven is 17 april het thema: Super Freaky!

Fossiele zeelelie van Heimans in tentoonstelling Naturalia

Al een tijdje houd ik me bezig met de inventarisatie en bestudering van de collectie van Eli Heimans, zie het blog over “De ontsluiting” dat ik voor www.veldwerkverhalen.nl schreef. Door het doornemen van archieven van de Heimans en Thijsse Stichting en andere publicaties over Heimans en zijn werk wist ik dat er ook een nogal groot stuk moest zijn met daarin een zeelelie, gekocht voor 187 Hollandse guldens. Dit had ik echter nog niet aangetroffen.
 
Toen ik in januari nog eens over de tentoonstelling Naturalia liep en daar een groot stuk schalie met zo’n Pentacrinus aantrof, ben ik bij Paul Bomers, ex ZMA-er gaan vragen wat er van dat stuk bekend is. Niks dus. Het heeft ooit in de houten huisjes langs de Muidergracht in Artis gehangen. Die waren in gebruik bij de afdeling Tentoonstelling van het ZMA. Later is alles verhuisd naar de Mauritskade en nog weer later naar Leiden. Het vermoeden rees dat deze uit Holzmaden afkomstige Pentacrinus wel eens het ontbrekende grote stuk van de Heimans-collectie kon zijn.

Op naar Amsterdam dus en bij de Heimans en Thijsse Stichting de originele “Rechnung fur das Heimans-Museum” opgespoord.   

De originele rekening uit 1923

En ja hoor, zelfs de daarin genoemde maten van 82 x 155 cm kloppen.  Nu zijn er vele Pentacrinussen in die groeves van Hauff gevonden en verkocht. Maar de hele geschiedenis van omzwervingen is zo typerend voor deze collectie dat ik dit stuk als een echte Heimans beschouw. De enige kanttekening die daarbij kan worden gemaakt is dat niet Eli Heimans hem heeft gekocht maar zijn zoon Jacob. Het was bedoeld voor het nog op te richten Volksmuseum dat vader Eli zo graag had willen realiseren en dat er ondanks deze aankoop ook nooit is gekomen.    

Kees de Jong, geoloog

In totaal hebben in de periode van 1 maart tot en met 1 april ruim 40.000 mensen hun stem op hun favoriete museum uitgebracht. 20 % van de stemmen ging naar Naturalis, 15,1 % naar het Kinderboekenmuseum Den Haag, 34,3 % naar het Natuurmuseum Fryslân Leeuwarden en 30,6 % naar het Het Scheepvaartmuseum Amsterdam.

De BankGiro Loterij Museumprijs geldt als een prestigieuze publieksprijs in de Nederlandse museumwereld. De prijs bestaat sinds 1990 en is daarmee de eerste prijs voor musea in Nederland. Inmiddels rekent de Museumprijs zich met meer dan 40.000 stemmers tot een van de grootste culturele publieksprijzen. De Museumprijs is een initiatief van het Prins Bernhard Cultuurfonds en de BankGiro Loterij, in samenwerking met de Nederlandse Museumvereniging.

In veertig jaar bracht Van Berkhey een indrukwekkende verzameling bijeen van uiteenlopende natuurhistorische objecten. Deze omvat onder meer een opmerkelijke collectie tekeningen en gravures die op wetenschappelijk geordende wijze de levende natuur in beeld brengt.

Op het gebied van politiek had van Berkhey zo zijn ideeën, maar daarmee kwam hij in opspraak. In 1785 moest hij zijn collectie laten veilen om een advocaat te kunnen betalen. Het Spaanse Koninklijk Kabinet voor Natuurlijke Historie kocht de collectie in het belang van de vooruitgang van kennis van de natuur. Hieruit is nu in Naturalis voor het eerst een selectie te zien van veertig botanische afbeeldingen.

www.museumprijs.nl/naturalis

De jury oordeelde dat Naturalis aantrekkelijk en toegankelijk is voor alle leeftijden. De effectieve publieksbenadering en de geslaagde presentatie van bijvoorbeeld het ingezonden project Doe en Ontdek waren doorslaggevend voor de nominatie. Het museum dat tot en met 1 april de meeste stemmen van het publiek krijgt is de winnaar van €100.000. Stemmen kan alleen door volwassenen. Onder de uitgebracht stemmen wordt een reis naar St. Petersburg verloot.

Trakteren
Als Naturalis wint, hebben we iets te vieren. In dat geval trakteren we de bezoekers van het Museumweekend op 14 en 15 april!

Doe en ontdek
De jury noemde de ingezonden activiteit Doe en Ontdek een goed voorbeeld van effectieve publieksbenadering. Bij Doe en Ontdek krijgen kinderen echte voorwerpen in handen zoals een mammoetkies, een krokodillenhuid, een kristalsteen of een bot van een reuzenhert. Aan de hand van een opdrachtkaart met prikkelende vragen onderzoeken kinderen de objecten en worden zo op een speelse manier aangezet na te denken over wat zij zien in het museum. Ouders krijgen informatie om hun kind te begeleiden in de zoektocht door het museum.

Museumprijs
De Museumprijs geldt als een prestigieuze publieksprijs in de Nederlandse museumwereld. De prijs bestaat sinds 1990 en is daarmee de eerste Museumprijs in Nederland. Inmiddels rekent de Museumprijs zich tot een van de grootste culturele publieksprijzen. De Museumprijs is een initiatief van het Prins Bernhard Cultuurfonds en de BankGiro Loterij in samenwerking met de Nederlandse Museumvereniging. De vakjury selecteerde dit jaar uit de 45 aanmeldingen vier musea. Naast Naturalis zijn ook het Kinderboekenmuseum Den Haag, Natuurmuseum Fryslân Leeuwarden en Het Scheepvaartmuseum Amsterdam genomineerd.

Op woensdag 4 april wordt de winnaar bekend gemaakt. Wordt dus vervolgd…